Sokrates'in "Sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez" sözü ne anlama gelir?

Bence bu söz, köle olmamak demek. Yani, başkalarının belirlediği yolda yürümeyi reddetmek. Eğer her şeyi sorgularsan, neden burada olduğunu, neden bu işi yaptığını düşünürsen, kendi hayatının iplerini eline alırsın. Sorgulamazsan, sistemin bir parçası olursun, koyun gibi güdülürsün. Bu da onun gözünde yaşanmaya değmez.

Bu söz, erdemin peşinde koşmakla ilgili. Sorgulamayan kişi, doğruyu yanlışı ayırt edemez. Toplum ne derse onu yapar, neyi iyi derse onu iyi kabul eder. Oysa erdemli yaşamak için insanın kendi ahlaki pusulasını oluşturması gerekir. Bu da ancak sürekli düşünce ve sorgulama ile olur. Sorgulamazsan, ahlaken çürürsün.

Çok derin bir söz ama basitçe şunu anlatır: İnsan, niyetini ve eylemlerini sürekli incelemeli. Neden böyle hissediyorum? Bu kararı almamdaki gerçek sebep ne? diye sorman lazım. Sorgulamak, hayatın sana sunduğu olaylar karşısında edilgen (pasif) kalmamaktır. Yoksa sadece yaşarsın, ama yaşadığını anlamazsın. Anlam arayışı bu sözün temelinde var.

Kankam bu söz, kendini bilmenin en önemli koşulu. Sokrates'e göre insanlar genellikle başkalarının fikirlerini, toplumun standartlarını düşünmeden kabul edip yaşıyor. Sorgulanmamış hayat, otomatik pilota bağlanmış hayat demek. Eğer inançlarını, değerlerini, amaçlarını eleştirel bir gözle incelemezsen, gerçekten ne istediğini ve kim olduğunu asla bilemezsin. Yaşamın anlamı, o sürekli içsel sorgulamada gizli.

Bu sözün özü, bilinçli yaşamak demek. Sokrates, insanın bir hayvan gibi sadece içgüdüleriyle, toplumun ona dayattığı kurallarla yaşamaması gerektiğini söylüyor. Yani, neden böyle düşünüyorum, neden böyle yapıyorum diye kendini sürekli sorgulamazsan, aslında tam anlamıyla yaşamış sayılmazsın. Sadece nefes alıp vermiş olursun, hayatının bir değeri kalmaz.

Sokrates'in bu meşhur sözü, insan yaşamının özünün rasyonel düşünce ve kendini tanıma olduğunu vurgular. Sorgulanmamış bir hayat, bir nevi uykuda geçen bir hayattır, çünkü kişi ne inançlarının kaynağını, ne eylemlerinin amacını ne de değerlerinin geçerliliğini araştırmıştır. Bu tür bir yaşamda birey, toplumun veya geleneğin ona biçtiği rolü ezbere oynar. Dolayısıyla, yaşamın insana bahşettiği en yüksek yetenek olan düşünme ve eleştirel akıl yürütme yeteneği kullanılmamış olur. Sokrates'e göre yaşamın değeri, o yaşamın bilgelik yolunda ne kadar incelendiği ve bilinçli hale getirildiğindedir.