Bir insanın otistik olduğu nasıl anlaşılır?

Bence en belirgin olanı, o farklı düşünme biçimi. Otistikler genelde çok dürüst ve mantıksal yaklaşıyorlar olaylara. Bizim normalde "nezaket" ya da "sosyal kaygı" yüzünden söylemediğimiz şeyleri direkt söyleyebilirler. Bazen de duygularını ifade etme ve okuma konusunda zorlanırlar. Yani birisi üzgünken onu teselli etmek yerine mantıksal bir çözüm sunabilir. Bu da dışarıdan soğuk veya kaba gibi algılanabiliyor. Aslında öyle değiller, sadece iletişim tarzları farklı.

Çocukluktan itibaren bazı ipuçları belli oluyor. Özellikle iletişimde farklılıklar hemen dikkat çekiyor. Mesela dil gelişiminde gecikme veya konuşsa bile dili alışılmışın dışında kullanma, hep aynı cümleleri tekrar etme gibi. Bir de ilgi alanları çok sınırlı ve yoğun oluyor. Mesela sadece trenler veya sadece dinozorlar. Günlük rutinlerinin bozulmasına karşı aşırı tepki verirler. Ama en sağlamı, bir psikolog veya pedagogun detaylı değerlendirmesiyle anlaşılır.

Ya bu otizm spektrumunda olmak bayağı geniş bir yelpaze aslında. Bir kişide otizm olup olmadığını anlamak için tek bir belirtiye bakamazsın. Genelde en bariz olanları sosyal etkileşimde zorlanma ve tekrarlayıcı davranışlar. Mesela göz teması kurmaktan kaçınma, duygusal tepkileri tam anlayamama (mimikleri falan), veya hep aynı konular hakkında konuşmak isteme gibi şeyler. Bir de bazı hareketleri sürekli tekrar edebilirler, el çırpma, sallanma gibi. Ama bu sadece benim gözlemlerim, tanı koymak uzman işi.

Bir arkadaşım otistik. Onda en çok fark ettiğim şey, duyusal hassasiyetleriydi. Mesela yüksek sesten aşırı rahatsız olma, bazı kumaşlara dokunamama veya parlak ışıklara dayanamama gibi durumlar. Bunlar dışarıdan çok görülmez ama hayatlarını çok etkiler. Bir de sosyal kuralları öğrenmekte zorlanırlar. Nerede ne söylenir, ne zaman susulur gibi. Ama bu onların zekasıyla alakalı değil, beynin bilgiyi işleme şekli farklı sadece.

Otizmin teşhisi için standardize edilmiş testler ve gözlemler kullanılıyor. Mesela ADOS-2 gibi araçlar var. Yani bir doktor oturup seninle sohbet ederek, oyun oynayarak veya belirli görevleri yaptırarak anlıyor. Kendi başına "şunda var mı yok mu" diye karar vermen çok zor. Gündelik hayatta ise, eğer bir kişi rutinlerinin değişmesinden çok rahatsız oluyor, sosyal ortamlarda hep yanlış anlaşılıyor ve özel ilgi alanlarına takılıp kalıyorsa, şüphelenilebilir.

Tanı koyma süreci oldukça karmaşıktır. Bir insanının otistik olup olmadığını anlamak için birkaç temel alana bakılır: Sosyal İletişim, Karşılıklı Etkileşim ve Sınırlı/Tekrarlayıcı Davranışlar. Yetişkinlerde maskeleme (belirtileri gizleme) daha fazla olduğu için anlamak zorlaşabilir. Yetişkinlikte genellikle görülenler: İşitilmeyen şeyleri işitme, aşırı detaycılık, metaforları ve kinayeleri anlamakta zorluk. Bir de özel ilgi alanlarına saatlerce vakit ayırıp, o konuda ansiklopedi gibi bilgiye sahip olmaları yaygındır. Kendi kendine tanı koymak yerine, resmi tanı için bir psikiyatri uzmanına gitmek gerekir.