Cumhuriyet dönemi deneme yazarları kimlerdir?

Valla kardeşim, kaynak atölyesinde mesai bitiminde şöyle bi foruma bakayım dedim, senin soru denk geldi. Okul dersleri falan diyince lise yılları aklıma geldi, hoca sürekli Nurullah Ataç'ı sorardı sınavda, adam deneme türünü edebiyatımıza yerleştiren isim sonuçta. Nurullah Ataç'tan sonra Suut Kemal Yetkin'i de es geçmemek lazım, o da denemeyi bir sanat eseri gibi işleyenlerden. Bizim dönemde kitap okumaya çok vakit kalmıyordu ama bu isimleri ezberlemekten beynimiz yanmıştı.

Bir de Sabahattin Eyüboğlu var ki, onun "Mavi ve Kara" denemelerini bir ara elime almıştım, dili bayağı akıcı, insanın kafasını karıştırmıyor. Tabii bunların yanına Mehmet Kaplan'ı, Cemil Meriç'i de eklemek lazım. Cemil Meriç biraz ağır kaçabilir ama deneme deyince adamın hakkını yememek lazım. Öyle akademik dille anlatılan kitaplardan ziyade, bu adamların denemeleri daha bi hayatın içinden gelir, yani tam bizim kafa yapısına uygun.

Eğer okul için falan bakıyorsan, listeyi şöyle tut: Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu, Cemil Meriç, Ahmet Hamdi Tanpınar. Bunlar en ana akım, kitaplarda geçen isimler. Tanpınar'ın denemeleri, özellikle "Beş Şehir", edebiyatımız için bir hazinedir. Şehirler üzerinden kültürü, tarihi anlatır.

Nurullah Ataç bir kere deneme türünün Türkiye'deki en önemli temsilcisi, ondan şaşma. Ataç dil ve edebiyat üzerine yazar, hatta öz Türkçe akımının da savunucusuydu. Sonra Sabahattin Eyüboğlu var, o da kültür, sanat ve çeviri üzerine çok sağlam denemeler yazmıştır. Bir de az bilinen ama çok değerli olan Vedat Günyol'u ekleyeyim, o da eleştirel denemeleriyle bilinir.

Başlıca isimler: Ataç, Suut Kemal Yetkin, Ahmet Haşim'i de sayabiliriz aslında, o da fıkra ve deneme arası şeyler yazmıştır. Ama asıl bomba Cemil Meriç'tir. Onun denemeleri felsefi ağırlıktadır, okuması zor ama kafayı açar. Bir de Salah Birsel var. O da daha komik, daha günlük hayatla ilgili yazılarıyla öne çıkmıştır.

Ataç ve Yetkin kesinlikle listenin başında. Ataç, dille ilgili ve eleştirel denemeler yazdı. Suut Kemal Yetkin ise daha çok sanat ve estetik konularında derinleşti. Bir de Cemil Meriç var ki, onun denemeleri bambaşkadır. Dili biraz ağırdır ama "Bu Ülke" falan efsanedir. Okuyanı çok etkiler.

Cumhuriyet dönemi deneme yazarları çok fazla aslında. Bir kere Suut Kemal Yetkin cepte. O hem eleştirmen hem deneme yazarı. Nurullah Ataç'ı unutursak ayıp olur, o deneme yazarlığının babası sayılır bizde. Kısa, keskin cümlelerle yazardı. Sonra denemeleriyle tanıdığımız Ahmet Hamdi Tanpınar var tabii ki. Edebiyat ve kültür üzerine yazıları çok güzeldir.

Benim aklıma ilk gelenler:

1. Nurullah Ataç: O, bu türün bizdeki en önemli ismi.

2. Salah Birsel: Daha mizahi, ironik ve kişisel denemeler yazardı. "Kediler" falan çok eğlencelidir.

3. Denemeci denince Cahit Zarifoğlu'nu da eklemek lazım bence. Onun da 'Yaşamak' gibi eserleri deneme türünde sayılır. Biraz daha şiirsel bir dili vardı.