Uzaydaki gaz ve toz bulutlarının bir araya gelip sıkışmasıyla oluşan gök cisimlerine ne denir?

O gaz ve toz bulutlarına genel olarak bulutsu (nebula) denir. Bunlar, hidrojen ve helyum atomları ile küçük toz zerreciklerinden oluşur. Kendi kütleçekimleriyle büzülmeye başladıklarında, bu süreç milyonlarca yıl sürer, o sıkışan merkezi bölgeye de öncül yıldız (protostar) adı verilir. Eğer o protostar yeterince kütle toplarsa, sonunda bir yıldıza dönüşür. Eğer toplayamazsa, kahverengi cüce denilen, başarısız bir yıldıza dönüşür. Yani sıkışan şeye protostar deniyor.

Bütün o gaz ve toz yığınına bulutsu diyoruz. Bu bulutsu, çevresel bir etkiyle (mesela yakındaki bir süpernova patlamasının şok dalgasıyla) tetiklendiğinde veya kendi kütleçekimiyle çökmeye başladığında, o sıkışan ve ısınan merkeze Protostar denir. Bu protostar, nihayetinde, yeterli kütleye ulaşıp merkezinde hidrojen atomlarını helyuma dönüştürmeye (nükleer füzyon) başladığında, bildiğimiz yıldız haline gelir. Yani aradığın o sıkışmayla oluşan ilk gök cismine protostar ya da en geniş anlamıyla yıldız denebilir.

Genel adı bulutsu (nebula). Ama o bulutun içinde, senin bahsettiğin gibi kütleçekimi yüzünden toplanıp sıkışmaya başlayan o kısımlar, zamanla kendi etrafında dönmeye başlıyor ve bir disk şeklini alıyor. Buna protogezegen diski (veya protostellar disk) diyebiliriz. Diskin tam ortasındaki o yoğun ve sıkışan topak ise henüz nükleer füzyonu başlatmamış olsa da, bildiğimiz yıldızın ilk hali olan öncül yıldız (protostar)'dır. Yani o sıkışma sürecinin sonucu direkt protostar oluyor.

Gaz ve toz bulutu (nebula) sıkışmaya başladığında, merkezde oluşan şeye protostar (öncül yıldız) denir. İşte bu protostar, yeterince sıkışıp ısındıktan sonra füzyonu başlatır ve Güneş gibi parlayan bir yıldıza dönüşür. Yani olayın ilk aşaması protostar oluşumu.

O dediğin şeylere nebula ya da Türkçe adıyla bulutsu deniyor. Bence en havalı gök cisimleri onlar. Bu devasa gaz ve toz yığınları, kendi kütleçekimlerinin etkisiyle yavaş yavaş içe doğru çöküyorlar. O sıkışma ve ısınma sonucunda da merkezde bildiğin yıldızlar oluşuyor. Yani bulutsular, yıldızların doğduğu yerler aslında. Renkleri falan da inanılmaz güzel oluyor, Hubble teleskobunun çektiği fotoğraflara bakmalısın, özellikle Kartal Nebulası falan çok efsane.

Teknik terimini soruyorsan, o devasa molekül bulutlarının (nebula) kütleçekimsel olarak çökmesi sonucu oluşan ve yeterince ısınarak nükleer füzyonu başlatma aşamasına gelmemiş olan cisimlere protostar denir. Bu, yıldızın doğmadan önceki son halidir. Yoğunluk ve sıcaklık kritik seviyeye ulaştığında (merkezde yaklaşık 10 milyon Kelvin) füzyon başlar ve protostar artık gerçek bir yıldıza, yani ana kol yıldızına dönüşür. Yani cevabın büyük ihtimalle protostar olması lazım.