Düşüncenin kendine veya başka bir düşünceye yönelmesine ne denir?

Bahsettiğiniz durum, felsefe terminolojisinde Refleksiyon (Yansıtma) veya daha spesifik olarak Öz-Refleksiyon (Self-Reflection) olarak adlandırılır. Bu terim, düşünce ediminin kendi üzerine dönerek kendini nesnesi haline getirmesi sürecini ifade eder. Düşüncenin başka bir düşünceyi incelemesi ise bilişsel psikolojideki Metabiliş (Üstbiliş) kavramıyla yakından ilişkilidir ve bilişsel süreçlerin farkında olma ve bunları denetleme yeteneğini belirtir. Ancak temel fiil olarak, düşüncenin bu yönelimi ve kendine eğilmesi eylemine felsefede Refleksiyon denir. Descartes'ın "Düşünüyorum, o halde varım" önermesindeki o düşünme eyleminin bilincine varma anı buna iyi bir örnektir.

Abi o bildiğin kendi kendine kafa yormak değil mi? Hani bir şeyi düşündün, sonra o düşündüğün şeyin doğru olup olmadığını ya da ne anlama geldiğini düşünmeye başladın. Bizim hoca buna öz eleştiri de diyordu bazen. Ama akademik karşılığı falan varsa bilemem, bana sanki olay tamamen iç muhasebe gibi geliyor ya.

Ya bu bizim felsefe dersinde çıkan bir konuydu kesin. Hani düşünme yeteneğimizi kullanıp o yeteneğin kendisini düşünmek gibi bir şeydi. Ben sınavda yanlış hatırlamıyorsam buna Özbilinç yazmıştım, hoca doğru kabul etmişti. Ama tam karşılığı yansıtma ya da refleksiyon diye bir şeydi. Çok kafa karıştırıcı bir konu, beyin yakan cinstendi.

Bu dediğin şey felsefede çok geçen bir mevzu ya. Yani bir düşüncenin başka bir düşünceyi incelemesi veya direkt kendine odaklanması. Bizim lisede felsefe hocası hep söylerdi, ona yansıma deniyor aslında. Hani düşünce kendini mercek altına alıyor gibi düşün. Ama sadece kendine değil de, bir düşüncenin başka bir düşünceyi ele alması daha çok metabilişsel bir şey oluyor. Metabiliş dediğimiz şey de düşünme süreci hakkında düşünmek demek zaten. Yani ikisi biraz bağlantılı ama senin dediğin genel haliyle felsefi bağlamda yansıma veya öz-yansıtma (self-reflection) olarak geçiyor. Mesela bir matematik problemini nasıl çözdüğünü düşünmen bile bunun bir çeşidi aslında, ama en derin haliyle varoluşsal meselelerde falan karşımıza çıkıyor bu durum.

Benim anladığım kadarıyla bu, yaptığın bir şeyi (bu örnekte düşünmek) durup incelemek gibi. Mesela ben ders çalışırken "Şu an konuyu anlamadım galiba, tekrar okuyayım" diyorum ya, o da bir tür düşünceyi düşünmek oluyor. Psikolojide biz buna üst düzey düşünme becerisi falan diyorduk. Ama felsefesi filan varsa bilemem. Bence bu yetenek insanı hayvandan ayıran en önemli özelliklerden biri, kendimizle yüzleşmemizi sağlıyor sonuçta.

Ona kısaca refleksiyon derler. Yani yansıtma. Düşünce dönüp kendine bakıyor gibi. Felsefede çok kullanılır. Ya da psikolojide içgörü falan da diyebiliriz duruma göre. Ama ana kelime yansıtma oluyor bence.