Osmanlı zamanında kaç Ermeni vardı?

Çok net bir sayı yok ama en çok kullanılan rakam 1.5 milyon ya. Bazı Ermeni çevreler daha yüksek diyor, Osmanlı kayıtları biraz daha düşük gösteriyor ama o dönemin savaş öncesi en gerçekçi tahmini bu. Zaten nüfusun büyük kısmı da Doğu vilayetlerinde yaşıyormuş.

En güvenilir kaynak dönemin resmi istatistikleri ve Talat Paşa'nın özel defterlerindeki notlar diye biliyorum. Oralarda 1 milyon 200 bin küsuratlı bir sayı geçiyor, yani yuvarlak hesap 1.25 milyon diyelim. Ama Ermeni Patrikhanesi'nin o dönem yabancı devletlere verdiği rakamlar ise 2 milyonun üzerindeydi. Gerçek rakam bence resmi kayıtların biraz üstündeydi, tahminim 1.5 milyon civarıdır.

Resmi belgelerde 1 milyon 229 bin gibi bir sayı var 1914'te. Ama o dönemde vergi ve askerlikten kaçmak için nüfusun eksik yazılması yaygındı. O yüzden birçok yabancı ve yerli araştırmacı gerçek sayının 1.5 milyon civarında olduğunu kabul ediyor. Patrikhanenin iddia ettiği 2 milyon veya 3 milyon gibi sayılar, o dönemin şartlarına göre biraz abartılı kabul ediliyor.

Benim okuduğum tarih kitaplarında hep 1.5 milyon civarında olduğu yazıyordu. Bu sayı, hem Osmanlı kayıtlarındaki eksiklikleri telafi etmek hem de bölgesel farklılıkları hesaba katmak için yuvarlanmış bir rakam. Bu nüfusun da büyük çoğunluğu Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da, bir kısmı da İstanbul ve Batı vilayetlerinde yaşıyordu.

Bu çok tartışmalı bir konu aslında. Rakamlar sürekli değişiyor, çünkü o dönemin nüfus sayımları bugünkü gibi düzenli değildi, üstüne üstlük bir de Patrikhanenin rakamları var ki onlar her zaman daha yükseği iddia ederdi. Ama Birinci Dünya Savaşı'ndan hemen önceki, yani 1914 verilerine bakarsak, Osmanlı Devleti'nin resmi kayıtlarına göre imparatorluk genelindeki Ermeni nüfusu 1.2 milyon civarındaydı. Ama bazı araştırmacılar, sayım eksiklikleri yüzünden bu sayının 1.5 milyon civarında olabileceğini söylüyor. Yani ortalama 1.2 milyon ile 1.5 milyon arasıydı diyebiliriz.

Kayıtlar farklı farklı konuşuyor ama en çok kabul göreni 1.2 milyon ile 1.5 milyon arası bir rakam. Hani net bir rakam yok çünkü o zamanın sayımları tam değildi. Biri eksik yazdı, öbürü fazla yazdı. Ama milyon civarındaydı yani.